Açıklama

Milorad Paviç — Hazar Sözlüğü (Agate Yayınevi, 1998)

1998 yılında Agate Yayınevi’nin edebiyat dünyasına armağan ettiği Milorad Paviç — Hazar Sözlüğü, klasik roman anlayışını kökten sorgulayan ve okuyucuya metnin içinde aktif bir katılımcı rolü veren bir başyapıttır. Bu eser, tarih ile kurgu, gerçek ile efsane, anlatı ile sözlük formunu ustaca harmanlayarak edebiyatın sınırlarını yeniden çizer.

Edebiyatta Bir İlk: Sözlük-Roman Formatı

Hazar Sözlüğü, alışılmış lineer anlatının dışında, sözlük biçiminde yapılandırılmış bir romandır. Her bir madde, Hazar halkı, efsaneleri, liderleri, inanç sistemleri ve tarihsel olaylarıyla ilgili kısa ama derin bilgi parçaları sunar. Bu yapı, klasik bir anlatıdan çok baş döndürücü bir anlatı haritası oluşturur; okuyucu, sayfalar arasında istediği yoldan ilerleyebilir ve farklı okuma deneyimleri elde edebilir.

Kitabın üç ana bölümü, Hazar halkının tarihine farklı bakış açılarıyla yaklaşır:

Hıristiyan girişler

Müslüman girişler

Yahudi girişler
Bu üç bakış birbiriyle örtüşmeyen, çelişen ve etkileşen perspektifler sunar; böylece okur kendi “gerçeğini” yaratmaya davet edilir.

Tarihin Gölgeleri: Hazarlar ve Büyük Düşünce

Kitabın merkezini, tarihsel olarak 7.-10. yüzyıllar arasında Karadeniz ile Hazar Denizi arasındaki bozkırlarda yaşamış olan Hazar halkının efsanevi hikâyesi oluşturur. Bu insanlar, zaman içinde farklı dinlere ve kültürlere temasıyla hem tarih hem de efsanenin sınırında yer alırlar. Paviç, az sayıda güvenilir kayıtla çevrili bu halkı, hayal gücünü ve tarihsel metaforları zengin bir biçimde işleyerek yeniden inşa eder.

Eserde Hazarların olası dinsel dönüşümü, farklı kültürel etkiler ve kimlik sorgulamaları, dönemin siyasal ve kültürel gerilimleriyle iç içe geçer. Okur, bu metin boyunca hakikat, tarih ve inanç kavramlarının ne denli kırılgan algılar olduğunu sorgulama imkânı bulur.

Okuma Deneyimi: Etkileşimli, Zengin, Çok Katmanlı

Hazar Sözlüğü, yalnızca anlatılan hikâye ile değil, okumanın kendisiyle de oynar. Bazı baskılarda kitabın iki farklı versiyonu — “eril” ve “dişil” — yer alır; bu versiyonlar birbirine çok benzese de belirli satırlarda farklılık gösterir ve metnin anlamını zenginleştirir.

Sonuç olarak Hazar Sözlüğü, klasik roman kalıplarının dışına çıkan, okur-metin ilişkisini yeniden tanımlayan bir deneyimdir. Edebiyat eleştirmenleri tarafından 21. yüzyılın ilk büyük romanı olarak selamlanmış ve Paviç’i uluslararası okurla buluşturan eser, Agate Yayınevi’nin yayımladığı ilk dönem seçkin eserler arasında yer alır.